یکی از مهمترین مهارت های سالم زیستن ، مهارت تفکر نقادانه می باشد . و منظور آن است که فرد اطلاعات گفته ها ، نظرات و پیشنهادها را بررسی کند و هیچ اندیشه ، پیشنهاد یا نظری را بدون ارزیابی نه رد کند و نه بپذیرد . در این شیوه ه تفکر ، برای دفاع و حمایت از هر عقیده ای شواهد و مدارک واقعی ارائه می شود و برای پذیرش عقیده دیگران نیز مدارک و شواهد درخواست می شود . به عبارت دیگر هیچ نظر عقیده تا تصمیم و پیشنهادی بدون دلیل و مدرک قبول و یا رد نمی شود . در تعریف دیگری از تفکر نقاد گفته شده است این نوع تفکر فرایندی است که درستی و اعتبار اطلاعات و عقاید را ارزیابی می کند . در جهانی که بمباران اطلاعات وجود دارد و دیدگاه ها عقاید و سلیقه های متفاوت و معددی وجود دارد که بعضی از آن ها ناسالم هستند، ضروری است انسان ها مجهز به تونایی باشند که به آنان  کمک کند راه درست را از نادرست تشخیص دهند و دریابند کدام رفتار ناسالم و یا پر خطر و کدام مسیر سالم و بی خطر است .

در واقع این مهارت از فردی می خواهد که در مورد ابعاد زندگی خود و دیگران به صورت نقادانه فکر کند و حتی در مورد تفکر خود بر اساس آن چه در تفکر نقاد به آن رسیده عمل کند . آن چه در مورد مهارت تفکر نقاد می توان گفت : آن کسی است که نقاد بودن به اندازه تفکر ارزشمنداست .

چند تعریف اساسی از تفکر نقاد :

تفکر نقاد تفکری منطقی است که بر نحوه تصمیم گیری تمرکز دارد و بر عملکرد فرد اثر می گذارد و تعیین می کند که فرد چه تصمیمی بگیرد یا چه عملی را انجام دهد .

تفکر نقاد ، تفکری است که برای قضاوت و نتیجه گیری به جستجوی شواهد ، دلایل و مدارک می پردازد و یا برای دستیابی به چنین قضاوت و نتیجه گیری خواستار دلایل شواهد و مدارک است .

فرآیندی که به بررسی صحت ، دقت و ارزشی اطلاعات و دانسته ها می پردازد .

این فرآیند با جستجوی دلایل ، راه کارها و ارزیابی موقعیت ها آغاز می شود وفرد بر اساس شواهد و مدارک عینی  و واقعی ، دیدگاه خود را تغییر می دهد . به این نوع تفکر ، تفکر منطقی نیز می گویند . لازمه ی تفکر نقادانه آن است که فرد به جستجو، تجزیه و تحلیل و ارزیابی اطلاعات بپردازد و در پی شوهد ، دلایل و مدارک عینی و واقعی باشد ، و دیدگاه خود را بر اساس شواهد و مدارک عینی تغییر دهد . موقعیت وشرایط را به صورت مجموعه ای کلی در نظر بگیرد و بتواند واقعیت ها را از افکار حدسیات مفروضات و عقاید جدا کند. برخلاف آن چه که ممکن است نه نظر آید توجه و یادگیری مهارت تفکر نقادانه فقط یک بحث نظری نیست و کاملا با زندگی روزمره ارتباط دارد . نکته مهم تر آن که ضعف در این مهارت می تواند افراد را به صورت بیماری های مختلف جسمانی و روانی و آسیب های روانی و اجتماعی دچار کند.

در تفکر نقادانه نه تنها موضوعات  ،نظرات ، دیدگاه ها و اطلاعات بررسی و ارزیابی می شوند بلکه تفکر فرد مورد ارزیابی و نقادی قرار می گیرد .

ضروروت و اهمیت مهارت تفکر نقادانه :

امروز دانش آموزان  در معرض اخبار و اطلاعات نامحدودی قرار دارند که از طریق رادیو ، تلویزیون ، سینما ، اینترنت ، ماهواره و ... به آنان ارائه می شود . بخشی از این اطلاعات سالم و قسمتی دیگر ازآن ناسالم و اشتباه است  . بعضی از خانواده ها و یا اولیای مداس سعی می کنند با کنترل کردن دانش آموزان و دستیابی آنان به منابع اطلاع رسانی را محدود کنند . اگرچه نظارت بر رفتار فرزندان یکی از اصول مهم تربیتی است اما در کنار آن لازم است دانش آموزان را به اندازه ای تقویت کرد که خودشان قدرت توان تشخیص اطلاعات سالم را از ناسالم داشته باشند . و بدون بررسی و تحلیل چیزی را قبول یا درد کنند . این توانایی مهارت تفکر نقاد نامیده می شود . دلیل آن که امروزه به جای کنترل محض جوانان پرورشی قدرت تفکر نقاد توصیه می شود آن است که :

§       هیچ کنترلی صددر صد نیست ، بنابراین درمواقعی که علی رغم ایجاد محدودیت زیاد اخبار یا اطلاعات ناسالم در اختیار فرد گذاشته می شود . وی قدرت و تواتن ارزیابی آن را ندارد و زمانی که محدودیت ها بنا به دلایلی از میان برود . فرد در مقابل خطرات خلع سلاح می شود  . برای مثال دانشجویی که خانواده ای سخت گیر دارد زمانی که در خوابگاه دور از خانواده در معرض اطلاعات و سلیقه های مختلفی قرار می گیرد به سبب نداشتن این مهارت توان تجزیه و تحلیل آن هارا ندارد .

§       در همه محیط ها احتمال آ ن وجود دارد که نوجوانان و جوانان در معرض پیشنهاد های ناسالم قرار بگیرند ، از طرف همسالان ، فامیل ، همکلاسی ها ، و یا اخبار و اطلاعاتی که ازطریق رسانه ها مثل اینترنت داده می شود . پس بهتر است سعی شود جوانان قدرت تشخیص مطالب سالم از ناسالم را به دست آورند نه آن که توسط دیگران کنترل شوند .

§       تفکر نقادانه افراد را از دورن توانمند می سازد . به همین دلیل همیشه در مقابل وسوسه ها و پیشنهادهای ناسالم و خطرات ایمن می شوند .

§       تفکر نقادانه یکی از اساسی ترین عواملی است که به پرورش هویت سالم کمک فراوانی می کند ، روحیه مطالعه ، بررسی ، سنجش و ارزیابی به افراد به ویژه نوجوانان کمک می کند که مسیر زندگی خود را بر اساس آن چه که خود می خواهند تعیین کننده و در این راستا روش های متفاوت ومختلف را بررسی و ارزیابی کرده و مسیر خود را تعیین کنند .

§       تفکر نقادانه به پیشرفت تحصیلی دانش آموزان نیز کمک زیادی می کند .

اصول تفکر نقادانه

به منظور تقویت مهارت تفکر نقاد روش های زیر پیشنهاد می گردد .

پیش از تصمیم گیری یا انجام هراقدامی به خود فرصت دهید . به هنگام تصمیم گیری یا انجام هر عملی تامل کنید . با عجله تصمیم نگیرید . فوراً اقدام نکیند بلکه به خود فرصت دهید تا بتوانید فکر کنید . بهترین کار تامل و تفکر است ، یعنی برای مدتی تصمیم گیری را عقب بیندازید تا در این فرصت بهتر بتوانید فکر کنید .

1. جوانب مختلف موضوع را روشن کنید .
2. بر ابعاد مختلف موضوع تمرکز کنید .
3. نکات مبهم یا متناقض را بیرون بکشید .
4. درباره هر موضوع سوالاتی مطرح کنید .
5. افکار ، عقاید ، فرضیه ها ، احتمالات را در نظر بگیرید .
6. اطلاعات جمع آوری کنید .

آیا با این تصمیم :

-          خودم آسیب نمی بینم ؟

-          دیگری آسیب نمی بیند ؟

-          جامعه آسیب نمی بیند ؟

-          آیا به خانواده ام می توانم بگویم چنین کاری کرده ام .

اگر پاسخ سه سوال اول بله و پاسخ سوال آخر خیر است . بهتر است آن اقدام را انجام ندهید . بر اساس نتیجه تفکر و بررسی خود تصمیم بگیرید و اقدام مناسب را انجام دهید.